Dowladda iyo Sharciga Australia
Fahamka nidaamka dowladda Australia, doorka Dastuurka, saddexda heer ee dowladda, kala saaridda awoodaha, iyo sida nidaamka sharcigu u shaqeeyo.
Xaqiiqooyinka Muhiimka ah ee Imtixaanka Qaybta 3
- Dastuurka Australia waa dukumentiga sharci ee aasaasay qaab-dhismeedka dowladda.
- Dastuurka waxaa KALIYA lagu beddeli karaa Afti (Referendum) u baahan laba-laabqlayn tiro badan (double majority).
- Madaxa Dowladda ee Australia waa King Charles III, oo uu matalo Guddoomiyaha Guud.
- Madaxa Dowladda waa Ra'iisul Wasaaraha.
- 3-da heer ee dowladda waa Federaal, Gobol/Dhul, iyo Deegaan (Golaha Deegaanka).
- Sharci la soo jeediyay waxaa loo yaqaan Biil (Bill) ilaa laga saxiixo oo uu sharciga noqdo (Oggolaanshaha Boqortooyada) oo uu saxiixo Guddoomiyaha Guud.
1. Dastuurka Australia & Beddelidda Dastuurka
Dastuurka Australia waa dukumentiga sharci ee ugu sarreeya ee abuuray Baarlamaanka Barasada isla markaana aasaasay qaab-dhismeedka lagu maamulo Australia. Wuxuu dhaqan galay 1 Janaayo 1901.
Sida Dastuurka loo Beddelo: Laba-laabqlaynta Tiro Badan
Dastuurka Australia laguma beddeli karo si fudud fal ka yimid Baarlamaanka. Waxaa kaliya lagu beddeli karaa cod qaran oo loo yaqaan Afti (Referendum). Si uu u guulaysto, aftigu waa inuu gaaro laba-laabqlayn tiro badan:
- Inta badan dhammaan codeeyayaasha dalka oo dhan (in ka badan 50% Australia oo dhan).
- Inta badan codeeyayaasha ugu yaraan 4 ka mid ah 6-da gobol.
2. Madaxa Dalka vs. Madaxa Dowladda
Australia waa boqortooyo dastuuri ah. Waa muhiim inaan la isku khaldin Madaxa Dalka iyo Madaxa Dowladda:
Madaxa Dalka
King Charles III waa boqorka Australia. Maaddaama uu Boqorku ku nool yahay Boqortooyada Midowday, waxaa Australia ku matala Guddoomiyaha Guud heer federaal, iyo Guddoomiyeyaal mid walba leh 6-da gobol. Guddoomiyaha Guud wuxuu u shaqeeyaa si madaxbannaan oo ka madax bannaan xisbiyada siyaasadda.
Madaxa Dowladda
Ra'iisul Wasaaruhu waa hoggaamiyaha dowladda Australia. Ra'iisul Wasaaruhu waa hoggaamiyaha xisbiga siyaasadda (ama isbahaysiga) ee ku guulaysta inta badan kuraasta Aqalka Wakiillada inta lagu jiro doorashada federaalka.
3. Kala Saaridda Awoodaha
Si aanay hal koox ama qof u haysan awood buuxda, Dastuurku wuxuu u qaybiyaa maamulka saddex laamood oo kala gooni ah:
Dejinta Sharciga (Baarlamaanka)
Waxay leedahay awood ay ku samayso oo wax uga beddesho shuruucda. Waxay ka kooban tahay Boqorka (oo ay matalaan Guddoomiyaha Guud), Aqalka Guurtida (Senate), iyo Aqalka Wakiillada.
Fulinta (Dowladda)
Waxay leedahay awood ay shuruucda ugu dhaqangeliso ficil ahaan oo ay ku maamusho siyaasadda bulshada. Waxay ka kooban tahay Ra'iisul Wasaaraha, Wasiirada Golaha Wasiirada, iyo waaxyaha.
Garsoorka (Maxkamadaha)
Waxay leedahay awood sharci oo ay ku fasirto oo ugu adeegsato sharciga. Waxay ka kooban tahay xaakimaan madaxbannaan oo ku sugan maxkamadaha oo uu hoggaamiyo Maxkamadda Sare ee Australia.
4. Saddexda Heer ee Dowladda
Australia waxay leedahay saddex heer oo dowladeed oo la soo doortay. Heer kasta wuxuu leeyahay mas'uuliyado gaar ah oo uu ugu adeego bulshada:
| Heerka Dowladda | Hoggaamiyaha / Hay'adda | Mas'uuliyadaha Muhiimka ah |
|---|---|---|
| 1. Federaalka (Barasada) | Ra'iisul Wasaaraha / Baarlamaanka Federaalka | Difaaca, arrimaha dibadda, socdaalka, ganacsiga, canshuuraha, amniga bulshada (Centrelink), lacagta, adeegyada boostada. |
| 2. Gobolka & Dhulka hoos yimaada | Hogaamiyaha Gobolka (Premiers) / Wasiirka Koowaad ee Dhulka (Chief Ministers) | Isbitaallada dadweynaha & caafimaadka, dugsiyada gobolka, booliska, gaadiidka dadweynaha, tareenka, jidadka waaweyn, keymaha, korontada. |
| 3. Deegaanka (Golayaasha Deegaanka) | Duqa Magaalada ama Guddoomiyaha Degmada / Xubnaha Golaha Deegaanka | Ururinta qashinka, waddooyinka maxalliga ah & jidadka lugta, jardiinooyinka & meelaha carruurtu ku ciyaaraan, maktabadaha deegaanka, diiwaangelinta xayawaanka rabaayadda ah, qorshaynta magaalada. |
5. Baarlamaanka Federaalka & Sida Shuruucda Loo Sameeyo
Baarlamaanka Federaalka ee Canberra waa laba-aqal (laba qol):
Aqalka Wakiillada (Cagaar)
Waxaa kale oo loo yaqaan "Aqalka Hoose" ama "Aqalka Dadka". Xildhibaannada Baarlamaanka (MPs) waxay matalaan degmooyinka doorashada ee ku qaybsan dadweynaha. Xisbiga haysta inta badan aqalkaan ayaa dhisa dowladda.
Aqalka Guurtida - Senate (Gaduud)
Waxaa kale oo loo yaqaan "Aqalka Sarreeya" ama "Aqalka Gobollada". Mid kasta oo ka mid ah 6-da gobol wuxuu doortaa 12 senetar iyadoon loo eegayn tirada dadka, dhul kastaana wuxuu doortaa 2 senetar (76 senetar wadarta guud). Wuxuu u shaqeeyaa sida aqal dib u eegis.
Tallaabooyinka Samaynta Sharciga Cusub
6. Codaynta Qasabka ah & Nidaamka Maxkamadaha
Sanduuqa Qarsoodiga ah & Codaynta Qasabka ah
Codayntu waa qasab dhammaan muwaadiniinta Australia ee da'doodu tahay 18 iyo ka weyn. Codayntu waxay ka dhacdaa sanduuq qarsoodi ah, taasoo la macno ah in codkaagu yahay mid gaar ah oo aan qofna kugu qasbi karin inaad muujiso sida aad u codeysay.
Maxkamadaha Madaxbannaan & Booliska
Xaakimada iyo garsoorayaashu waa kuwo gebi ahaanba ka madax bannaan baarlamaanka iyo siyaasiyiinta. Maxkamadda Sare ee Australia waa maxkamadda ugu dambaysa ee racfaanka waxayna fasiraysaa Dastuurka. Boolisku waxay fuliyaan shuruucda laakiin ma xukumaan dembiga mana go'aamiyaan ciqaabta.